Bij Nevero maken we audiovisuele projecten toegankelijk voor anderstaligen of mensen met een visuele of auditieve beperking.

Commentaarvertalen – deel 2

‘Commentaarvertalen’ is een vorm van audiovisuele vertaling waarbij je de tekst van een ‘onzichtbare’ verteller vertaalt. In het tweede deel van deze reeks ga ik wat dieper in op het vertaalwerk zelf.

In het eerste deel van deze reeks beschreef ik de verschillen tussen commentaarvertalen en ondertitelen en schetste ik hoe de workflow eruitziet. Daarmee beantwoordde ik meteen een vraag die ik soms krijg, namelijk waarom ik zelf niet te horen ben in de programma’s die ik vertaal of de programma’s die ik audiobeschrijf. Daar heb ik al eens een blogartikel over geschreven. Het komt erop neer dat vertalen/schrijven en inlezen twee verschillende taken zijn die door twee verschillende mensen worden gedaan.

 

Commentaarvertalen, hoe begin je eraan?

De slechtste manier om de tekst van een commentaarstem te vertalen (vind ik, tenminste) is door ‘gewoon’ het script te vertalen in Word. Zoals ik in het vorige artikel uit deze reeks al schreef, is een commentaarvertaling een ‘luistertekst’. De kijker krijgt de vertaling alleen te horen, dus alles moet meteen duidelijk zijn. Bovendien schrijf je een tekst die goed in het oor moet liggen.

Als je je puur op een Word-bestand concentreert, is het moeilijk om meteen een vlot hoorbare tekst te krijgen, zelfs als de oorspronkelijke tekst wel goed klinkt. Om die reden schrijf ik commentaarteksten in mijn ondertitelsoftware. Het voordeel daarvan is dat ik de video altijd naast mijn tekst heb staan. Ik kan dus elke keer precies beluisteren hóe de oorspronkelijke stem een zin uitspreekt of waar hij/zij het accent legt. Wat overigens niet wil zeggen dat ik dat klakkeloos overneem, want…

bij het vertalen van commentaarteksten mag/moet je veel afstand nemen van de oorspronkelijke tekst. Vooral bij natuurdocumentaires gebeurt het dat ik er uiteindelijk een heel andere tekst van maak. Uiteraard doe ik dat alleen als de klant daarom vraagt – maar dat is eigenlijk altijd het geval. De VRT heeft bijvoorbeeld een leidraad waarin aan de hand van voorbeelden wordt uitgelegd hoe vrij je mag vertalen, en dat is héél vrij.

De Nederlandse commentaarvertaling van Tatra Mountains aflevering 2 (Life on the Edge) in mijn ondertitelsoftware. De tekst in het gele balkje is een opmerking voor mezelf die ik later ook heb doorgestuurd naar de klant. In het Engels eindigde de intro nl. met een korte mededeling, maar in het Nederlands heb ik daar, net zoals in aflevering 1 een centrale vraag van gemaakt (die vervolgens wordt beantwoord in de rest van de documentaire).

Een voorbeeld

Tijdens mijn gastcollege over commentaarvertalen laat ik de studenten altijd een stukje uit een Franse natuurdocumentaire zien. De oorspronkelijke voice-over is behoorlijk hoogdravend en vertelt bijvoorbeeld over mezen die “très douées pour l’architecture” zijn. Die ‘douées’ is lastig te vertalen en de Van Dale helpt niet echt. Je kunt in het Nederlands zeggen dat iemand een talenknobbel heeft (“Il est doué pour les langues” is het voorbeeld uit het woordenboek), maar een vogel? En wat maak je er dan van, een architectuurknobbel? Dat klinkt vrij belachelijk…

In dit geval bracht de naam van de vogelsoort al uitkomst. De ‘rémiz penduline’ heet namelijk gewoon ‘buidelmees’ in het Nederlands. En ze heten zo omdat ze een buidelvormig nest bouwen. Dus in plaats van een vogel met architecturaal inzicht krijgt de Nederlandstalige kijker wat uitleg over de naam van het beestje terwijl hij kijkt naar beelden van buidelmezen die druk in de weer zijn met hun nest.

Dit is maar een voorbeeld van hoe ik door net iets andere informatie te geven mijn vertaling aanpas aan het doelpubliek. Maar er gebeuren nog veel meer ingrepen in de tekst én ook de keuze van de stem doet veel. Bij Franse docu’s gebeurt het vaak dat een drukke vrouwenstem wordt vervangen door een veel rustiger mannenstem. Daardoor verandert de sfeer van het programma meteen. Maar het heeft ook weer invloed op de vertaling, want zo’n ratelende Franse vrouw kan in een paar seconden heel veel informatie kwijt. Dat betekent dat ik soms flink moet samenvatten, en in dat opzicht is commentaarvertalen precies hetzelfde als ondertitelen.

gepubliceerd op 25 juli 2019