Bij Nevero maken we audiovisuele projecten toegankelijk voor anderstaligen of mensen met een visuele of auditieve beperking.

Commentaarvertalen – deel 1

‘Commentaarvertalen’ is een vorm van audiovisuele vertaling waarbij je de tekst van een ‘onzichtbare’ verteller vertaalt. Deze tekst wordt vervolgens opnieuw ingelezen in de studio en aan het programma toegevoegd, waarbij de oorspronkelijke stem (uiteraard) wordt weggehaald.

In tegenstelling tot ondertiteling komt commentaarvertalen nauwelijks aan bod in de vertaalopleiding. Om daar wat aan te doen, behandel ik het in een van de gastcolleges die ik geef. Meer daarover lees je in dit artikel op mijn Nederlandse blog.

Hoe gaat het vertalen van zo’n commentaarstem nu in z’n werk?

Veel commentaarvertalers beginnen als ondertitelaar en krijgen na verloop van tijd de vraag of ze een programma willen vertalen waar ook een commentaarstem in zit. Zelf ben ik ook zo begonnen. Eigenlijk is het ook logisch, want het vertaalwerk wordt altijd door een en dezelfde persoon gedaan. Het is dus niet zo dat één iemand de interviews ondertitelt en dat iemand anders de voice-over vertaalt. Op die manier blijven beide vertalingen ook consequent. Je weet namelijk welke termen je op welke manier vertaald hebt in het commentaar, dus dan neem je die vertaling over in de ondertitels.

 

Beginbeeld uit de serie HAN. Een kudde przewalskipaarden in een veld met in gele letters onze credits: Stem: Peter Cremers en Vertaling: Susanne Verberk.

De allereerste keer dat ik een commentaarvertaling deed, was mijn eerste gedachte dat het veel makkelijker zou zijn dan ondertiteling, waarbij je moet priegelen om je vertaling in hooguit twee korte regeltjes te krijgen.

Aan de ene kant klopt dat, want in een commentaartekst heb je soms blokken van 10 seconden of meer waarin je lekker door kunt schrijven zonder te moeten zoeken naar een synoniem dat net één letter korter is ‘zodat het past’. Aan de andere kant zijn veel technische beperkingen nog steeds van toepassing. Zo mag de tekst in de meeste gevallen niet langer worden dan het origineel omdat het commentaar moet passen tussen de dialogen in beeld. Daarvan blijft het oorspronkelijke geluid behouden, dus de commentaarstem moet uitgepraat zijn vóór er iemand in beeld begint te praten.

Alleen als een programma uit enkel commentaar bestaat, zou je hier en daar meer kunnen vertellen dan in de oorspronkelijke versie. Maar net zoals bij ondertiteling moet het commentaar passen bij de beelden die de kijker te zien krijgt. Het is vreemd als een commentaarstem bezig is over leeuwen die hun prooi besluipen terwijl ze in beeld die prooi al lang gevangen hebben…

Commentaarvertalen vs. ondertitelen

Wat commentaarvertalen moeilijker maakt dan ondertitelen is dat de kijker de tekst alleen te horen krijgt. Alles moet dus meteen duidelijk zijn. Bovendien schrijf je een tekst die goed in het oor moet liggen. Dat is iets wat wel wat training vergt, want in vertaalopleidingen wordt vrijwel uitsluitend met geschreven teksten gewerkt. Dat schrijven van ‘luisterteksten’ komt natuurlijk ook terug in audiodescriptie.

 

Tot slot ziet de workflow er iets anders uit dan bij vertalend ondertitelen. Als je ondertitelt, gaat je vertaling (als het goed is) nog eens naar een eindredacteur vóór de uitzending. Daarbij beoordeelt een tweede ondertitelaar of je werk aan alle technische afspraken en instellingen voldoet en of de vertaling klopt. Eventueel is er daarna een kort overleg (meestal per mail) en worden de ondertitels klaargezet voor uitzending.

Een commentaarvertaling wordt door twee of drie mensen nagelezen voor opname. In de eerste plaats is er, net zoals bij ondertiteling, een eindredacteur die de vertaling beoordeelt. Daarna gaat de tekst naar de stemregisseur, die tijdens de opnames de regie doet, en die de tekst ook grondig doorneemt. Vaak vullen eindredacteur en stemregisseur elkaars feedback aan voor de tekst teruggaat naar de vertaler voor een laatste check. Pas daarna gaat de tekst naar degene die het commentaar inleest in de studio, en ook hij/zij kan soms nog wat aanpassingen/vragen of suggesties hebben. Het lijkt misschien wat omslachtig, maar in de praktijk werkt het heel goed!

In het tweede deel uit deze reeks over commentaarvertalen ga ik wat dieper in op het vertaalwerk zelf. Een van de grootste uitdagingen bij deze vorm van vertaling is namelijk dat je soms heel veel afstand moet/mag nemen van de tekst.

gepubliceerd op 3 juli 2019