Bij Nevero maken we audiovisuele projecten toegankelijk voor anderstaligen of mensen met een visuele of auditieve beperking.

Vertaling

Over Jack de tonijnvisser en Vivian Maier de fotografe

Deze week heb ik voor het eerst een maaltijdbox van HelloFresh besteld (ja, dat was inderdaad een van m’n goede voornemens). Ik vond het een erg makkelijke manier om nieuwe, gezonde recepten uit te proberen, maar wat ik vooral leuk vond aan de box, was dat tussen de recepten ook wat achtergrondinformatie zat over de tonijn die in het pakket zat. Het was namelijk niet zomaar een tonijn, nee, deze tonijn was gevangen door Jack, die met zijn boot de Millie G. voor de kust van Californië met een hengel op tonijn vist. Bij het tekstje stond ook een foto van Jack op z’n boot en een gigantische tonijn.

Dat tekstje zette me aan het denken. Natuurlijk is het een leuke marketingtruc om een ‘verhaaltje’ aan een product te koppelen, maar dit verhaal is authentiek, en dat maakt het anders. In feite probeer ik met mijn blog precies hetzelfde te doen en ik heb me voorgenomen om dit jaar nog vaker een blik achter de schermen te geven in mijn blogartikelen (inderdaad, nog een goed voornemen).

Een van mijn laatste projecten van vorig jaar was de documentaire Finding Vivian Maier, die ik voor Canvas heb vertaald en ondertiteld. In de documentaire werd hoofdzakelijk Engels gesproken, maar er zaten ook een paar Franse fragmentjes in. Nu zijn Frans en Engels mijn twee belangrijkste brontalen (dat wil zeggen de talen waar ik uit vertaal), dus dat kwam goed uit. Maar zelfs als ik geen Frans had gestudeerd, zou dat voor deze documentaire geen groot probleem zijn geweest, want naast de Engelse uitgeschreven tekst van de dialogen, kreeg ik ook een Engelse vertaling van de Franse fragmenten waar ik me op kon baseren.

Sommige vertalers zullen nu zeggen dat je alleen mag vertalen uit de talen die je zelf beheerst (en op zich ben ik het daar wel mee eens), maar in de praktijk gebeurt het soms dat je als ondertitelaar een bestaande vertaling krijgt als basismateriaal. Nu is het voor gangbare talen als Frans of Duits meestal wel mogelijk om een vertaler te vinden die rechtstreeks uit de brontaal kan ondertitelen, maar voor minder courante talen kan zo’n tussenvertaling een goede oplossing zijn. Overigens, ook conferentietolken vertalen niet altijd rechtstreeks uit de taal van een spreker. Als zij via een tussenvertaling werken, heet dat ‘op relais’ tolken.

Voor Finding Vivian Maier heb ik zelf rechtstreeks uit het Frans en het Engels ondertiteld met de uitgeschreven teksten als referentiemateriaal. In de documentaire wordt het verhaal verteld van Vivian Maier, een kindermeisje uit New York dat in haar vrije tijd de stad in trok om foto’s te maken. Na haar dood werd haar werk per toeval ontdekt en werd ze uitgeroepen tot een van de grootste straatfotografen van de twintigste eeuw.

gepubliceerd op 9 januari 2016

Gastcollege aan de KU Leuven – Campus Antwerpen

Afgelopen maandag heb ik een gastcollege gegeven aan de studenten van het Postgraduate Programme in Specialised Translation aan de KU Leuven – Campus Antwerpen. Zoals de naam al aangeeft, is dit een Engelstalige opleiding en dus gaf ik mijn college ook in het Engels.

Mijn presentatie had de titel Audio Description and Other Forms of Media Accessibility en is een vast onderdeel van het vak Audiovisual Translation binnen deze opleiding. In vier uur tijd heb ik de studenten wegwijs gemaakt in een aantal bijzondere vormen van audiovisuele vertaling die allemaal onder de noemer ‘mediatoegankelijkheid’ vallen.

Mediatoegankelijkheid houdt in dat je audiovisuele informatie toegankelijk maakt voor iedereen. Denk maar aan ondertitels voor doven en slechthorenden, waarbij we geluiden omzetten in geschreven vorm zodat mensen met een auditieve beperking toch weten wat er allemaal te horen is in bijvoorbeeld een film of tv-programma.

Audiodescriptie valt ook onder mediatoegankelijkheid, want hierbij maken we informatie toegankelijk voor mensen die blind of slechtziend zijn. En net zoals ondertiteling is audiobeschrijving een vorm van vertaling omdat audiovisueel materiaal wordt omgezet van de ene vorm in de andere (beelden worden woorden, dus visuele informatie wordt omgezet in een gesproken vorm).

Naast audiodescriptie en ondertiteling had ik het ook over mengvormen waarbij we bijvoorbeeld ondertitels ‘hoorbaar’ maken voor mensen die niet (goed) zien. En tot slot gaf ik steeds aan welke kennis en vaardigheden vereist zijn om dit werk te kunnen doen.

Tijdens het college kreeg ik al verschillende vragen van de studenten en ook achteraf heb ik nog vragen en positieve reacties gehad. En zo komen er binnenkort weer een aantal nieuwe audiovisuele vertalers op de markt voor wie mediatoegankelijkheid iets minder geheimen heeft.

gepubliceerd op 17 december 2015

Transcriptie en vertaling

Een van onze eerste opdrachten in 2015 was het maken van een aantal transcripties en vervolgens het vertalen van een van deze transcripties voor een nieuwe klant. Aangezien de klant om een vertaling van een transcript vroeg, ging er bij mij meteen een alarmbelletje rinkelen.

Zoals ik al eerder schreef, kán zo’n uitgeschreven tekst handig zijn als je een video- of audiobestand wil laten vertalen, maar het is niet altijd noodzakelijk (zie: https://www.nevero.be/de-zin-en-onzin-van-transcripties/). Onze vertalers werken immers ook op gehoor, en dat maakt het perfect mogelijk om rechtstreeks de audio te vertalen.

In dit geval bleek het wel nodig om eerst een transcriptie aan te maken en dan pas een vertaling. Het ging namelijk om een aantal interviews en de klant wilde op basis van onze teksten en vertalingen de juiste stukjes selecteren om een beknopte montage te maken. Bovendien vroeg de klant of we, naast een tijdcode-identificatie (in minuten en seconden), ook zo letterlijk mogelijk konden weergeven wat er gezegd werd, dus inclusief alle haperingen. Ook die informatie was nuttig bij het maken van de uiteindelijke montage omdat zo’n korte hapering vaak een goed moment is om te knippen.

Ons werk bleek in de smaak te vallen, want intussen heeft de klant nog meer interviews doorgestuurd die we mogen uitschrijven.

oorspronkelijk gepubliceerd in januari 2015 op kmonet.be

Vertalen onder tijdsdruk

Toen ik nog studeerde, had ik voor verschillende vertaalvakken docenten uit de praktijk. Een van hen herinner ik me nog goed, meneer C. zal ik hem hier maar noemen.

Meneer C. begon vrijwel al z’n lessen met een ‘spoedopdracht’. Dat was een tekstje van drie à vier regels dat we in korte tijd moesten vertalen en dan moesten inleveren. Hoewel, ‘korte tijd’… In mijn herinnering was het maar twee of drie minuten (in elk geval nooit genoeg), maar in het echt zullen het er vijf à zes zijn geweest. Voor meneer C. waren die spoedopdrachten dé manier om de ‘echte’ vertalers eruit te pikken. Want een vertaler moet niet alleen goed kunnen vertalen, hij of zij moet ook onder tijdsdruk goed kunnen vertalen.

Toen ik laatst zelf een beginnende vertaler in huis had, heb ik vaak teruggedacht aan de spoedvertalingen van meneer C. Want wat bleek: het ontbrak mijn stagiaire niet aan vertaalcapaciteiten, maar werken onder tijdsdruk bleek nieuw te zijn voor haar. Niet dat wij onze stagiairs zo onder druk zetten, integendeel. Zeker de eerste weken geldt hier: het werk moet goed zijn, niet snel. Maar waar een student haast eindeloos kan blijven schaven aan een vertaling, moet een stagiair wel op tijd indienen. En dat viel niet altijd mee.

Uiteindelijk is het de bedoeling van een stage dat je kennismaakt met de praktijk en dat je daaruit bijleert en vertalen onder tijdsdruk is iets typisch voor de vertaalpraktijk. Maar toch… Stiekem dacht ik dat het goed zou zijn als er op vertaalopleidingen meer docenten rondliepen als meneer C.

oorspronkelijk gepubliceerd in maart 2015 op kmonet.be

Artikel in Meta over audiodescriptie en audio-ondertiteling

Het juninummer van 2012 van het internationale vertaaltijdschrift Meta had als thema ‘La manipulation de la traduction audiovisuelle / The Manipulation of Audiovisual Translation’. Een van de artikelen gaat over ons onderzoek naar audiodescriptie in combinatie met audio-ondertiteling.

Audiodescriptie of AD is een techniek om audiovisuele informatie (bijvoorbeeld een speelfilm) toegankelijk te maken voor blinden en slechtzienden. Maar wat als er in een film ondertiteling gebruikt wordt om dialogen in vreemde talen te vertalen? Wie niet (goed) ziet, kan immers ook geen ondertitels lezen…

Samen met Aline Remael van de Universiteit Antwerpen en het Nederlandse bedrijf Soundfocus onderzoeken wij de verschillende manieren om zulke ondertitels toegankelijk te maken voor de doelgroep. Ons onderzoek is in 2012 op verschillende congressen aan bod gekomen, en er is dus ook een artikel over verschenen in Meta.

Een beknopte samenvatting (in het Engels en het Frans) is te lezen via deze link: http://www.erudit.org/revue/meta/2012/v57/n2/1013952ar.html?vue=resume&mode=restriction. Het artikel zelf is alleen toegankelijk voor abonnees en is in het Engels opgesteld.

 

oorspronkelijk gepubliceerd in maart 2013 op kmonet.be

Vertalende ondertiteling in combinatie met audiodescriptie

In november 2012 vond in Berlijn het negende Languages & The Media-congres plaats. Dit keer stond er erg veel audiodescriptie op het programma en een van de presentaties ging over een onderzoek waar Nevero aan meewerkt en waarin het vertalen van ondertitels in audiodescriptie centraal staat.

Audiodescriptie bestaat er nl. in dat, tussen de dialogen en belangrijke achtergrondgeluiden van een film of tv-programma, extra informatie wordt toegevoegd zodat mensen met een visuele beperking het programma makkelijker kunnen volgen. Maar wat als er een vreemde taal wordt gesproken in het programma?

Blinden en slechtzienden kunnen uiteraard geen ondertitels lezen, dus hoe maak je die informatie toegankelijk voor hen? Sinds we zo’n drie jaar geleden voor het eerst met deze vraag geconfronteerd werden, hebben we verschillende manieren ontwikkeld om ondertitels ‘hoorbaar’ te maken. De meest eenvoudige methode bestaat uit een voice-over waarbij één of twee stemmen alle dialogen voor hun rekening nemen en een beknopte samenvatting geven van wat er gezegd wordt, ongeveer zoals dat op de Franse televisie gebeurt bij interviews en reality-tv. Maar er zijn ook andere mogelijkheden en de meest uitvoerige die we tot nu toe hebben toegepast, hield in dat alle dialogen in een film in het Nederlands nagesynchroniseerd of gedubd werden, indien mogelijk zelfs door de oorspronkelijke auteurs.

Voor de volgende stap van het onderzoek gaan we de verschillende methodes op een aantal fragmenten toepassen en die fragmenten testen we vervolgens uit op een publiek.

Maar eerst is het onderzoek begin december 2012 gepresenteerd op een congres in Australië én kregen we de vraag van een Australische tv-zender om de presentatie uit Berlijn nog eens over te doen. Al bij al is de buitenlandse interesse dus groot, zeker aangezien het onderzoek dit voorjaar al eens gepresenteerd is op een congres in Canada. Wordt vervolgd dus…

oorspronkelijk gepubliceerd in december 2012 op kmonet.be

Gezocht: ‘stukjesstage’

Onlangs kreeg ik een mailtje van een studente die graag 150 uur stage wilde lopen bij Nevero. Alleen bleek algauw dat ze die stage in stukjes van hier en daar een dag en vooral veel halve dagen zou moeten doen. Een ‘stukjesstage’, dus.

Eerder dit jaar heb ik nog een stagiair in huis gehad en ik vind het heerlijk om toekomstige vertalers te begeleiden. Alleen moet het wel doenbaar blijven. Studenten werken trager dan ervaren vertalers (wat ook normaal is, aangezien ze het vak nog moeten leren), maar een stagiair die af en toe eens een dag of een halve dag komt, kan eigenlijk geen ‘echte’ opdrachten doen. En dat is een probleem, zeker in een sector waar veel werk dringend is.

Ik ben een groot voorstander van stages en 150 uur is wat mij betreft ook het minimum om een goede stage te kunnen organiseren. Tijdens zo’n stage moet de student immers kennismaken met de verschillende aspecten die bij het werken in de praktijk komen kijken. Een stagiair moet dus niet alleen een bepaald aantal teksten vertalen / schrijven of video’s ondertitelen (dat komt in de opleiding ook aan bod), maar vooral leren hoe je omgaat met klanten en hun verwachtingen, wat de verschillende stappen in het vertaalproces zijn en welke andere taken er in een vertaalbedrijf uitgevoerd worden (projectmanagement, revisie en kwaliteitscontrole, enz.) en, heel belangrijk, hoe het is om te werken als je een ‘echte’ deadline moet halen.

Waarom universiteiten aan de ene kant verwachten dat studenten 150 uur stage lopen en aan de andere kant denken dat die 150 uur haalbaar zijn in stukjes van hier en daar een dag of een halve dag, is mij eerlijk gezegd een raadsel. Stel dat een student de helft van de stage kan doen in losse dagen en de andere helft in halve dagen, dan heb je het algauw over dertig verplaatsingen. En Maasmechelen ligt nu niet bepaald bij de deur, dus tel daar ook nog de nodige reistijd bij… Veel logischer zou zijn om een aantal weken geen lessen te geven, zodat studenten ten minste de kans krijgen om in alle rust stage te lopen. Overigens, minstens één vertaalopleiding past dit systeem al toe en zorgt voor lesvrije weken.

En om af te sluiten: dit academiejaar (2015 – 2016) bied ik zelf geen stage aan, maar mijn collega Pascal Govaert van PGVR (met wie ik een kantoor deel) wel. Zit je dus in het laatste jaar van een masteropleiding waarin talen centraal staan (bij voorkeur de master Vertalen) en zoek je nog een stageplek, neem dan zeker een kijkje op http://www.pgvr.be/stage.

gepubliceerd op 15 oktober 2015

De vertaling en ondertiteling van Les Géants

Op zaterdag 26 september zendt Canvas de Belgische film Les Géants uit. De vertaling en ondertiteling van deze film zijn van mijn hand. In dit blogartikel leg ik uit hoe die ondertitels tot stand zijn gekomen.

Een tijdje geleden schreef ik een algemeen artikel over hoe vertalend ondertitelen in z’n werk gaat (zie https://www.nevero.be/hoe-werkt-vertalend-ondertitelen/). Les Géants was een speciaal geval omdat ik niet alleen het videomateriaal en het Franse script had gekregen als basismateriaal, maar ook een bestaand Nederlands ondertitelbestand.

Nu zou je je af kunnen vragen waarom de VRT een nieuwe ondertiteling laat maken als er al ondertitels bestaan, maar algauw bleek dat de bestaande ondertitels niet echt bruikbaar waren. Los van verschillende technische aspecten bleek nl. dat de vertaling ook qua vorm en inhoud te wensen overliet.
Zo was de indeling vaak niet logisch. Als je bijvoorbeeld twee sprekers combineert in een ondertitel, dan is het niet handig als in de tweede regel van die ondertitel een vraag wordt gesteld die wordt beantwoord in de eerste regel van de volgende ondertitel, waarop dan weer een nieuwe vraag volgt die in de volgende ondertitel pas beantwoord wordt, enz. Bovendien bleek de vertaler het moeilijk te vinden om het Franse geratel beknopt te vertalen waardoor sommige ondertitels in een moordtempo voorbij geracet kwamen.

En zo komt het dat ik de vraag kreeg om de film opnieuw te vertalen. Maar geen nood, het script zou een grote hulp zijn, toch? Toegegeven, het script was zeker niet slecht. Alleen… net de stukken waar de personages moeilijk te verstaan waren, ontbraken vaak en wat er stond kwam niet altijd overeen met wat er gezegd werd. Zelf goed luisteren was dus de boodschap. Op zich geen probleem, alleen werd er veel jongerentaal gesproken in de film en dan in het bijzonder ‘verlan’, het verschijnsel waarbij lettergrepen als het ware ‘omgedraaid’ worden. Het woord verlan op zich is hier al een goed voorbeeld van, want het is l’envers (het omgekeerde) waarbij de lettergrepen omgekeerd worden uitgesproken (zie ook https://nl.wikipedia.org/wiki/Verlan). Gelukkig heb ik een Franstalige collega bij wie ik voor dat soort gevallen terechtkan.

Een andere uitdaging was het bijzonder grove taalgebruik van de drie hoofdpersonages. De algemene regel is dat scheldwoorden worden afgezwakt in ondertiteling. In geschreven vorm komt schelden ‘harder’ over dan in gesproken vorm en veel mensen verstaan voldoende Frans om te begrijpen waar het over gaat. Dat is ook de reden dat je vrijwel nooit uitroeptekens ziet in vertalende ondertiteling: de kijker hoort dat er geroepen wordt, dus is het niet nodig om dat nog eens extra te benadrukken. Alleen zit er in deze film een scène waarin de hoofdpersonages tegen elkaar op beginnen te bieden met scheldwoorden… Als je het dan op ‘jeetje’ en ‘potverdorie’ houdt, doe je afbreuk aan het verhaal en kan het zelfs onbedoeld komisch overkomen. Vandaar dat vanaf dat punt wat sterker vertaald werd dan gebruikelijk.

Al bij al was het dus een behoorlijk uitdagend vertaalproject. Het resultaat is zaterdag om 22.10 uur te zien op Canvas.

 

gepubliceerd op 24 september 2015

De zin en onzin van transcripties

In mijn vorige artikel legde ik uit dat het niet veel zin heeft om een transcriptie te laten maken van een video en die vervolgens te laten vertalen om zo ‘ondertitels’ te maken. Professionele ondertitelaars zijn immers getraind om op gehoor te vertalen.

Toch kan het zeker nuttig zijn om een transcriptie te (laten) maken, bijvoorbeeld om als tekstalternatief aan te bieden bij een webvideo.

Zo’n tekstalternatief is een schriftelijke weergave van alle informatie uit een video. Een goed transcript bevat dus niet alleen alle dialogen, maar vermeldt ook wie wat precies zegt, welke muziek en achtergrondgeluiden er te horen zijn en in sommige gevallen zelfs wat er in een video te zien is. Op die manier is een transcript dus een volwaardig alternatief voor iemand die de video niet kan beluisteren/bekijken.

Dat wil niet zeggen dat een transcriptie alleen zinvol is voor mensen die niet goed horen of die niet goed zien. Google kan bijvoorbeeld ook niet horen wat er in een video gezegd wordt en ook de beelden zijn niet toegankelijk voor Google. Pas als er een tekstalternatief wordt toegevoegd, weet Google waar de video over gaat. Ondertitels helpen daar trouwens ook bij, op voorwaarde dat ze als een los bestandje bij de video worden aangeboden en niet in het beeld worden gebrand.

Aangezien dit soort transcripties veel voordelen biedt, zou je denken dat vrijwel elke webvideo van een tekstalternatief of ondertiteling is voorzien, maar niets is minder waar. Volgens een recent onderzoek van Anysurfer heeft 56% van de webvideo’s geen ondertiteling of tekstversie.

Wil je weten hoe zo’n tekstalternatief eruitziet? Kijk dan eens op https://earcatch.nl/uitleg/. In de video op deze pagina wordt uitgelegd hoe de Watson-app werkt. De video is voorzien van audiodescriptie voor blinden en slechtzienden en ondertiteling voor doven en slechthorenden en onder aan de video kun je op ‘tekstalternatief’ klikken. Dan krijg je een beschrijving van alle visuele elementen uit de video, aangevuld met de gesproken teksten én een identificatie van wie wat zegt.

Overigens, zowel de ondertitels als de tekst van de audiodescriptie en natuurlijk het tekstalternatief in dit voorbeeld zijn van onze hand.

 

gepubliceerd op 27 augustus 2015

Hoe werkt vertalend ondertitelen?

Ik merk vaak dat mensen niet echt weten hoe vertalend ondertitelen in z’n werk gaat. Zo denken ze soms dat ik scripts vertaal die op de een of andere manier in witte letters op tv verschijnen en ik heb ook al de vraag gehad hoeveel films ik eigenlijk vertaal per dag/week. Het antwoord op die laatste vraag stelt veel would-be-ondertitelaars teleur: één film is algauw een paar dagen tot een week werk en bovendien zijn er weinig ondertitelaars die met alleen films vertalen hun boterham verdienen, laat staan met de allernieuwste bioscoopfilms…

Hoe werkt het dan wel? Om te beginnen werken ondertitelaars met gespecialiseerde apparatuur. Er komt dus veel meer bij kijken dan bij het vertalen van een Word-bestand. Hoewel ik soms een script of uitgeschreven dialooglijst bij een programma krijg, vertaal ik het grootste deel van de tijd puur op gehoor, ook al omdat er in scripts vaak fouten staan.

Bovendien zorg ik ervoor dat de vertaling vanaf het begin wordt ingedeeld in ondertitels (d.w.z. één of hooguit twee korte regels per tekstblokje). Hierbij let ik erop dat de vertaling precies past bij de beelden en het ritme van de gesproken tekst.

Daarnaast verzorg ik ook de timing of spotting van de ondertitels, waarbij ik bepaal wanneer elke ondertitel precies in beeld komt en wanneer de ondertitel weer verdwijnt. Hierbij wordt ook rekening gehouden met de beschikbare tijd: hoe korter een blokje in beeld blijft, hoe minder tekst erin past.

De laatste tijd merk ik dat steeds meer ‘grotere’ vertaalbureaus ondertiteling beginnen aan te bieden. Met een aantal van die bureaus heb ik zelf samengewerkt, maar dat bleek lang niet altijd vanzelfsprekend te zijn…

Maar wat mij vooral opvalt: de meeste van die bureaus schrijven in hun ondertitelwerkwijze dat ze eerst een transcriptie laten maken van een video en die vervolgens laten vertalen. Zoals ik hierboven al aangaf, is dat nergens voor nodig, want een professionele ondertitelaar is erop getraind om op gehoor te werken. Daarnaast loop je op die manier het risico dat foutjes in de transcriptie ook de vertaling binnensluipen én dat de uiteindelijke ondertiteling onvoldoende samengevat is en dus veel te snel voorbij geflitst komt op het scherm. En tot slot: eigenlijk betaalt de klant dan voor een transcriptie die hij of zij in de meeste gevallen helemaal niet nodig heeft. Toch kan een transcriptie of uitgeschreven tekst bij een video zeker nuttig zijn, maar dat is stof voor een volgend artikel.

 

gepubliceerd op 20 augustus 2015