Bij Nevero maken we audiovisuele projecten toegankelijk voor anderstaligen of mensen met een visuele of auditieve beperking.

Vertaling

Het ondertitelen van ‘Attenborough and the Giant Dinosaur’

Op zondag 1 januari zendt Canvas de prachtige documentaire Attenborough and the Giant Dinosaur uit. Sir David Attenborough volgde twee jaar lang het onderzoek naar en de reconstructie van het skelet van een reusachtige dinosaurus. Het skelet werd bij toeval ontdekt door een Argentijnse herder die een stuk bot vond dat uit de grond stak.

De Nederlandse ondertitels bij deze documentaire zijn van mijn hand. Ik heb al eerder documentaires van David Attenborough vertaald en ik vind het altijd ontzettend leuk om in de ondertitels weer te geven hoe hij in het Nederlands zou klinken. Attenborough valt natuurlijk op door z’n unieke stemgebruik, maar ook wát hij zegt is de moeite waard. Zo spreekt hij vrij formeel, wat op zich al een uitdaging vormt bij het ondertitelen.

Ondertitels zijn immers een geschreven weergave van een gesproken tekst en daarom hamer ik er altijd op als ik nieuwe mensen opleid dat ze spreektaal moeten gebruiken. Schrijf wat je zou zeggen, is het devies. Maar bij Attenborough werkt dat niet. Zo gebruikt hij in deze documentaire regelmatig het werkwoord ‘to roam’ als hij beschrijft hoe de dinosaurussen rondliepen op de uitgestrekte vlaktes. Als je dat vertaalt als ‘rondlopen’, verlies je daarmee een stukje van de sfeer van de docu. Vandaar dat in mijn vertaling de dinosaurussen ‘rondzwerven’ in plaats van gewoon te ‘lopen’.

Maar ook Attenborough is niet onfeilbaar, en soms maakt hij kleine foutjes. Op een bepaald moment heeft hij het bijvoorbeeld over een dinosaurus met ‘sharp flesh-eating teeth’. Letterlijk vertaald zijn dat vleesetende tanden, maar tanden eten geen vlees, dat doet de dinosaurus van wie die tanden zijn. In de vertaling is het dan ook een dinosaurus geworden met ‘scherpe tanden om vlees mee te verscheuren’.

En hiermee ben ik meteen bij een derde eigenschap van Attenboroughs taalgebruik aanbeland. Hij praat namelijk vaak erg langzaam vergeleken met andere sprekers. Voor een ondertitelaar is dat een groot voordeel, want hoe sneller iemand spreekt, hoe minder plaats er is voor de vertaling. Dat noemen we de leessnelheid, en dat slaat op de verhouding spreektijd vs. presentatietijd van de ondertitels. Bij Attenborough ligt het spreektempo vaak vrij laag, hoewel ook hij soms te veel wil zeggen in te weinig tijd, waardoor ik ook bij hem soms noodgedwongen informatie moet schrappen. Maar in dit voorbeeld had ik wat tijd over, waardoor ik de vertaling zelfs iets kon uitbreiden vergeleken met het Engels en dat komt maar heel weinig voor.

Een voorproefje van de documentaire, verteld door David Attenborough (zonder ondertitels).

Attenborough and the Giant Dinosaur is a.s. zondag om 20.15 uur te zien op Canvas, en daarna online op canvas.be.

gepubliceerd op 29 december 2016

De toegevoegde waarde van ondertitel- en vertaalbureaus

Tijdens Languages & The Media, een tweejaarlijkse conferentie in Berlijn, was er o.a. een leercafé, waar ik het al eerder over gehad heb op mijn blog. De vorige keer vertelde ik hoe de groep waar ik zelf in zat als opdracht had om na te denken over de toegevoegde waarde van ondertitelaars, nu en in de toekomst. Een andere groep moest hetzelfde doen, maar dan voor LSP’s, wat staat voor Language Service Providers, ofwel vertaal- en ondertitelbureaus.

Zelf beschouw ik mezelf voor een deel nog steeds als freelancer (het vertaal- en ondertitelwerk dat ik voor de VRT doe, mag ik bijvoorbeeld uitsluitend als freelancer doen), maar ik kan er niet omheen dat ik de afgelopen negen jaar een behoorlijk bedrijf uit de grond heb gestampt, dat sinds kort bovendien twee vestigingen heeft. Daarmee ben ik in feite dus ook een LSP.

Hoewel LSP’s vaak een slechte naam hebben (ze worden ook wel smalend ‘doorgeefluiken’ of ‘brievenbusbureaus’ genoemd), bieden veel bureaus heel wat toegevoegde waarde voor de vertalers en ondertitelaars die voor hen werken. Vorige week heb ik mijn jaarlijkse gastcollege gegeven aan de laatstejaarsstudenten Vertaalkunde aan de Universiteit Antwerpen en daar heb ik dit duidelijk gemaakt aan de hand van een paar voorbeelden.

Foto: ouderwetse Amerikaanse brievenbus met nummer 12

Een foto van een ouderwetse Amerikaanse brievenbus met nummer 12

Het meest tot de verbeelding sprekende voorbeeld was een discussie met een klant over technische kwesties na levering van een ondertitelbestand. Lang verhaal kort: deze klant heeft, zoals veel klanten, een ‘vast’ bestandsformaat waarvan ik weet dat dat op zijn montageapparatuur het beste werkt. Alleen, dit ene project werd door een andere monteur gedaan die nog niet echt thuis was in de software. Gevolg: hij kon mijn bestand niet gebruiken. Althans, hij kreeg een foutmelding toen hij het probeerde te openen.

Uiteraard kun je dan als ondertitelaar zeggen: “Sorry, ik maak alleen de ondertitels en ik lever ze altijd zo, dus los het zelf maar op.” Maar echt commercieel is dat niet en de vraag is maar of een klant wil betalen voor ondertitels die hij niet kan gebruiken, ongeacht of dat nu jouw schuld is of niet. Ik liet de studenten de hele online discussie nalezen, inclusief alle technische specificaties, foutmeldingen, al dan niet nuttige tips en oplossingen van een forum, enz. Al toen de eerste technische termen voorbijkwamen, raakten sommige studenten de draad kwijt. Dat gaf ook niet, ik wilde ze vooral laten zien hoe ik meedacht met de klant en hoe we uiteindelijk een oplossing vonden. Moraal van het verhaal: je werk stopt echt niet altijd na de levering van het bestand en klanten verwachten dat ze ook bij je terechtkunnen als er een probleem is. Niet direct iets wat je als beginneling zomaar tot een goed einde kunt brengen…

Over beginnelingen gesproken: de afgelopen jaren heb ik verschillende pas afgestudeerde vertalers/ondertitelaars/audiobeschrijvers onder mijn vleugels genomen en allemaal zijn ze erg blij met de extra begeleiding en feedback die ze van mij krijgen. Daardoor worden ze niet alleen beter in het werk dat ze voor mij doen (waar ik zelf natuurlijk ook voordeel bij heb), maar na een aantal jaar zijn het stuk voor stuk geweldige collega’s naar wie ik graag klanten doorverwijs als ik zelf geen tijd heb. Op die manier heeft een van mijn medewerkers deze week nog een klus gedaan bij de Europese Commissie in Brussel.

En tot slot iets wat zeker voor beginnelingen erg belangrijk is: als je voor een serieus bureau werkt, dan kun je er in elk geval op rekenen dat je binnen een redelijke termijn betaald wordt voor je werk, zelfs als dat bureau zelf nog niet betaald is. Want hoe onverstandig ik het ook vind van sommige vertalers dat ze ondanks alle alarmsignalen toch met een brievenbusbureau in zee gaan, het blijft schrijnend om te lezen hoe lang ze soms op hun geld moeten wachten.

gepubliceerd op 5 december 2016

De toegevoegde waarde van ondertitelaars

In mijn vorige artikel beschreef ik hoe het ‘leercafé’ tijdens de Languages & The Media-conferentie was verlopen. In kleine groepjes bogen de deelnemers zich over de vraag hoe de ondertitelsector er over tien jaar uit zou zien.

Helemaal aan het eind van de discussie in onze groep opperde iemand toen dat ondertitelaars zich nu en in de toekomst kunnen onderscheiden door ‘added value’ of toegevoegde waarde te bieden. Of beter gezegd, door de waarde die ze nu al bieden, meer in de kijker te zetten.

Die opmerking zette me aan het denken. Twee jaar geleden, tijdens Languages & The Media 2014, gaf Diana Sanchez nl. een presentatie over de toegevoegde waarde van ondertitels. Meer over die presentatie lees je in dit blogartikel. Sanchez maakt zich sterk dat ondertitels veel meer zijn dan wat witte lettertjes onderaan in beeld. Zo wordt ondertiteling in India ingezet in de strijd tegen analfabetisme en het is algemeen bekend dat in ondertitellanden mensen beter Engels spreken en verstaan dan in typische dubbinglanden.

Foto: het boek met het programma en de samenvattingen van de toespraken en daarnaast een stoffen tasje met het logo van het congres.

Foto: het boek met het programma en de samenvattingen van de toespraken en daarnaast een stoffen tasje met het logo van het congres.

Terug naar het leercafé en de toegevoegde waarde van ondertitelaars. Een voorbeeld dat tijdens onze groepssessie gegeven werd was dat ondertitelaars perfect geplaatst zijn om een korte inhoud te schrijven bij een film of tv-programma of wie weet zelfs om advies te geven over welke fragmentjes gebruikt kunnen worden voor een teaser. Immers, als er iemand is die een programma van a tot z kent, dan is het de vertaler of ondertitelaar wel.

In feite heb ik al een klant (een grote tv-zender) die aan al zijn vertalers en ondertitelaars vraagt om het te melden als er bijvoorbeeld (veel) geweld in een programma voorkomt. Op die manier kunnen ze kijken of ze het misschien niet op een later tijdstip moeten uitzenden – vóór er klachten komen van kijkers.

Maar ook op andere vlakken is het een voordeel dat je als vertaler/ondertitelaar een van de eersten bent die het afgewerkte product te zien krijgt. Het gebeurt af en toe dat ik bijvoorbeeld toch nog een foutje opmerk in een tekst in beeld en klanten zijn altijd erg blij als ze daarop gewezen worden zodat ze het kunnen aanpassen voor het programma wordt uitgezonden of voor een webvideo online wordt gezet.

Overigens, niet alleen als ondertitelaar kun je op die manier je toegevoegde waarde bewijzen. Ik heb het ook al meegemaakt dat ik een korte internetvideo kreeg om een audiodescriptie bij te schrijven. Nu was me al opgevallen dat er wel erg veel muziek te horen was en af en toe werd die muziek wat zachter gezet. Voor ik aan het script begon, vroeg ik dus toch even aan mijn klant of er toevallig geen voice-over aan de video toegevoegd moest worden. Dat bleek inderdaad het geval te zijn. Gelukkig kwamen we daar op tijd achter, want de aanvullende audiobeschrijvingen mogen nooit door de voice-over gaan.

Tot slot komt het ook voor dat klanten expliciet vragen om input. Zo overlegde ik aan het begin van mijn samenwerking met een grote klant regelmatig wat voor stem het beste zou passen om mijn teksten in te spreken: een man of een vrouw, een wat oudere, doorleefde stem of juist een jong en enthousiast iemand. Op die manier hebben klant en ik veel van elkaar geleerd en werd het uiteindelijke resultaat nog net een beetje beter, en daar doen we het toch voor.

gepubliceerd op 17 november 2016

Vertalende ondertiteling voor doven en slechthorenden

Een van de minder bekende vormen van ondertiteling waarin wij gespecialiseerd zijn is vertalende ondertiteling voor doven en slechthorenden.

Een voorbeeld hiervan is het Gelijke Kansen in Vlaanderen-project van de Vlaamse overheid. In het kader van dit project liet de overheid een video maken met de toepasselijke naam Gender4Dummies. Het filmpje is een compilatie van o.a. reclamespotjes en fragmenten uit documentaires waarin wordt stilgestaan bij het verschil tussen man en vrouw.

Aangezien alle fragmentjes in het Engels zijn, werd ervoor gekozen om het volledige filmpje te ondertitelen in het Nederlands. Om het filmpje ook voor dove en slechthorende kijkers toegankelijk te maken, hebben we, naast de vertaling van de dialogen en de teksten in beeld ook waar nodig toegevoegd wie er aan het woord is (sprekeridentidicaties), welke muziek er te horen is én welke belangrijke achtergrondgeluiden er zijn.

gepubliceerd op 15 juli 2016

Vertalen en ondertitelen voor Stichting tegen Kanker

Mensen denken vaak dat je als ondertitelaar alleen films en tv-series vertaalt, maar in de praktijk doen we heel veel andere dingen. Zo ondertitelen we voor onze klant Clickable Video interviews met artsen die onderzoek doen naar kanker. Geen gemakkelijke materie, zeker niet als je weet dat we deze video’s puur op gehoor vertalen, dus zonder uitgeschreven tekst van de interviews.

Interview met dr. Christos Sotiriou over borstkanker, een video die we eerder deze maand hebben vertaald en ondertiteld

Vóór de ondertitels in het beeld worden gebrand, worden de vertalingen altijd nog eens gecontroleerd door de eindklant, Stichting tegen Kanker. Daarbij wordt er extra aandacht besteed aan de medische terminologie. Tegelijkertijd mogen we de technische beperkingen van het ondertitelen niet uit het oog verliezen. Uiteindelijk hebben we maar een à twee regels van ongeveer 40 karakters inclusief spaties en de ondertitels mogen ook niet te snel voorbij geflitst komen.

Over deze en andere uitdagingen die bij het vertalen en ondertitelen van deze video’s komen kijken, heb ik een paar maanden geleden een Engelstalig artikel geschreven voor OTTIAQ, een vertalersvereniging uit Canada.

gepubliceerd op 23 juni 2016

Hoe word ik ondertitelaar? (vervolg)

Vorige maand schreef ik het artikel ‘Hoe word ik ondertitelaar?’ naar aanleiding van een vraag van een aspirant-ondertitelaar in een Facebookgroep voor vertalers. Sinds de publicatie van dat artikel is de eerste stage-aanvraag binnengekomen voor januari-februari 2017. Aangezien ook die studente droomt van een carrière als audiovisueel vertaler en een stage een erg goede manier is om in de sector aan de slag te gaan, leek het mij een mooie aanleiding om een vervolgartikel te schrijven.

Hoewel de stageperiode nog erg ver weg is (wij bieden geen zomerstages aan), kan ik wel alvast een aantal tips geven voor studenten die op zoek zijn naar een stageplaats. Om te beginnen bieden wij geen ‘stukjesstages’ aan. Een student die bij ons stage wil lopen, moet zich dus minstens vier opeenvolgende weken vrij kunnen maken. Gelukkig houden sommige universiteiten hier rekening mee door lesvrije periodes in te lassen.

Daarnaast hechten wij veel belang aan een goede talencombinatie. De studente die mij onlangs mailde, bleek geen Engels te studeren. Maar zonder Engels als vreemde taal is de kans op werk als je je wilt specialiseren in vertalend ondertitelen bijzonder klein. Daarentegen is vertaler Frans > Nederlands al jaren een knelpuntberoep op de Brusselse arbeidsmarkt. Dat wil zeggen dat vacatures heel moeilijk ingevuld worden, ook in tijden van werkloosheid. En hoewel je het misschien niet zou verwachten, is ook voor ondertiteling Frans een belangrijke brontaal.

Om die redenen begeleid ik alleen nog stagiairs die Engels én Frans studeren met Nederlands als moedertaal. Collega PGVR, die dit academiejaar een stagiair(e) zocht en met wie ik mijn kantoorruimte deel, stelt alleen Frans als volwaardige vreemde taal verplicht (dus niet als derde taal) met een zeer grote voorkeur voor Engels als tweede vreemde taal.

Affiche van de film Sint, die we hebben ondertiteld voor doven en slechthorenden

Affiche van de film Sint, die we hebben ondertiteld voor doven en slechthorenden

Meer weten? Op www.pgvr.be vind je de stage-oproep die we vorig jaar hebben verspreid onder de universiteiten waar we mee samenwerken. We zijn er nog niet uit of we dit jaar een audiovisuele stage aanbieden bij Nevero of dat we weer een vertaal- en revisiestage aanbieden bij PGVR zoals we het afgelopen academiejaar gedaan hebben. Het feit blijft dat de vraag naar vertalers van zakelijke teksten veel groter is dan de vraag naar audiovisuele vertalers en daar spelen we graag op in.

gepubliceerd op 14 juni 2016

Engelstalig artikel over ons ondertitelwerk in Circuit

Een paar maanden geleden kreeg ik een voorstel uit Canada. De Ordre des traducteurs, terminologues et interprètes agréés du Québec (OTTIAQ) vroeg of ik wilde meewerken aan het volgende nummer van Circuit, hun magazine over taal en vertalen. Het nummer van dit kwartaal staat nl. in het teken van audiovisuele vertaling, dus schreef ik een Engels artikel over het ondertitelen van bedrijfsfilms. Het artikel staat sinds vorige week online en heeft als titel ‘More than Words: Interlingual Subtitling in a Bilingual Country – Translating and Subtitling Corporate Videos’.

In het artikel schrijf ik over het vertaal- en ondertitelwerk dat we doen voor onze klant Clickable Video. Het gaat hierbij om Nederlands of Frans gesproken video’s die we in de andere taal vertalen zodat de eindklant, Stichting tegen Kanker, van elke video een volledig tweetalige versie heeft (nl. ofwel een Frans gesproken video met Nederlandse ondertitels ofwel een Nederlands gesproken video met Franse ondertitels).

Screenshot van een van de video’s die ik in het artikel bespreek

Screenshot van een van de video’s die ik in het artikel bespreek

Naast wat algemene achtergrondinformatie en een beknopte uitleg over de technische aspecten die bij het ondertitelen komen kijken, sta ik in het artikel ook stil bij een aantal zaken die het vertalen van bedrijfsvideo’s net iets anders maken dan het vertalen van bijvoorbeeld een tv-programma. Het volledige artikel is online te lezen via deze link: http://www.circuitmagazine.org/dossier-130/more-than-words.

Circuit is al twee keer uitgeroepen tot beste tijdschrift door de International Federation of Translators (Internationale Vereniging voor Vertalers). Het was dan ook een hele eer om voor dit toonaangevende blad te schrijven.

gepubliceerd op 21 april 2016

Vertaling en ondertiteling voor de VRT

De tekst van de commentaarstem bij een natuurdocumentaire op Canvas, de ondertitels van een tv-serie als Black Mirror of een combinatie van vertaling en ondertiteling zoals in de docureeks Wild Colombia… De kans is groot dat je op het eind van een VRT-programma al de vermelding ‘vertaling: Susanne Verberk’ voorbij hebt zien komen. Sinds 2012 verzorg ik nl. regelmatig de Nederlandse ondertiteling en commentaarvertaling voor de verschillende VRT-zenders.

De VRT-toren op een zonnige nazomerdag

De VRT-toren op een zonnige nazomerdag

Anders dan bij het werk voor andere klanten, doe ik het vertaal- en ondertitelwerk voor de VRT altijd zelf. Waar mijn andere klanten het prima vinden als ik voor hun opdrachten samenwerk met mijn team van freelancers, heeft de VRT er bewust voor gekozen om enkel met individuele vertalers-ondertitelaars samen te werken. Overigens: ik ben bij de VRT terechtgekomen nadat ze me om audiodescriptie-advies vroegen, maar dat is weer een ander verhaal.

gepubliceerd op 31 maart 2016

Waarom je niet zomaar een film mag vertalen of ondertitelen

Vorige week trok een artikel van de ombudsman van De Standaard mijn aandacht. In ‘Je mag niet zomaar artikels vertalen’ legt Tom Naegels uit dat een journalist zich wel op teksten van collega-journalisten mag baseren bij het schrijven van een artikel, maar dat hij of zij in geen geval hele paragrafen mag overschrijven c.q. vertalen. Zelfs met een bronvermelding is er dan sprake van plagiaat.

Dat verhaal deed me weer denken aan het artikel ‘Ondertitelaars films en series slepen Stichting Brein voor de rechter’, dat op 3 februari op de site van de NOS verscheen. Voor de duidelijkheid: de ‘ondertitelaars’ waar het in dit artikel over gaat, zijn geen professionele vertalers en ondertitelaars, maar amateurs die als hobby films vertalen en ondertitelen. Hoewel ze daarmee de Auteurswet overtreden, zijn deze hobbyisten zich van geen kwaad bewust. Immers, die wet is al zo oud dat de regels vast niet meer van toepassing zijn…

De meeste mensen zullen begrijpen dat je niet zomaar een roman mag kopiëren en uitdelen – zelfs niet als je het gratis doet. Daarmee benadeel je namelijk de auteur van het oorspronkelijke boek. Om dezelfde reden mag je geen films van het internet halen en verder verspreiden. Maar je mag ook geen ‘bewerkingen’ maken van dergelijke werken. En een vertaling wordt gezien als een bewerking.
Vandaar dat het verboden is om op eigen houtje een boek te vertalen en die vertaling met anderen te delen. Je mag gerust een boek vertalen als je dat leuk vindt om bijvoorbeeld je talenkennis bij te houden, zolang je die vertaling maar voor jezelf houdt. Hetzelfde geldt voor het vertalen en ondertitelen van films. Zolang je het resultaat van je inspanningen niet met anderen deelt, doe je niemand kwaad – tenminste, voor zover je op een legale manier aan het videomateriaal bent gekomen… Maar je mag die vertalingen en ondertitels niet verder verspreiden.

Een nijvere bij in een veld witte lavendel.

Een nijvere bij in een veld witte lavendel.

Sommige amateur-ondertitelaars beweren dat dankzij hen films en dergelijke toegankelijk worden voor mensen die de oorspronkelijke taal niet machtig zijn of voor dove en slechthorende kijkers. Dat is een heel nobel streven, maar ook dan heb je de toestemming nodig van de oorspronkelijke makers van de film – en die hebben ze niet.

Het spreekt voor zich dat wij wél de nodige toestemmingen hebben voor de vertalingen en ondertitels die we maken.

gepubliceerd op 25 februari 2016

Zelf video’s ondertitelen – of toch maar niet?

Nevero is gespecialiseerd in het vertalen en ondertitelen voor bioscoop, tv en internet. Maar kun je dat niet net zo goed zelf doen? En waar moet je dan op letten? Dat zijn twee vragen die wij de laatste tijd steeds vaker krijgen. In dit artikel geven we het antwoord op de eerste vraag. De tips komen een volgende keer aan bod.

Ondertitelen – zo moeilijk kan dat toch niet zijn…
Het lijkt zo eenvoudig, ondertitelen. Je vertaalt ‘gewoon’ een script en klaar is Kees! En ondertitelen voor doven en slechthorenden is helemaal een fluitje van een cent, want daarvoor hoef je ‘alleen maar’ in te tikken wat er gezegd wordt.

Of toch?
Toch komt er veel meer bij kijken. Zo worden ondertitels niet in een tekstverwerker, maar in gespecialiseerde ondertitelsoftware aangemaakt. Op internet kun je heel wat gratis software vinden om ondertitels te maken (denk aan Subtitle Workshop), maar echt gebruiksvriendelijk zijn die pakketten niet. En bovendien heb je daarmee nog geen kant-en-klare ondertitels.
De ondertitelaar vult nl. niet alleen wat tekstblokjes in, maar vooral (en dat is heel belangrijk) de tijdcode-informatie die bij die tekstblokjes hoort. Met andere woorden: wanneer komt de ondertitel in beeld en wanneer moet hij weer verdwijnen? Bovendien is er maar een beperkte ruimte op het scherm en mogen de ondertitels ook niet te snel voorbij flitsen, want dan kan niemand ze nog lezen. Al bij al is het dus een heel delicaat proces waarbij je voortdurend tijd en plaats tegen elkaar moet afwegen. Daarnaast moet je ook onberispelijk schrijven, want niets leidt de aandacht van de kijker meer af dan een ondertitel waar een taalfout in staat. En dan hebben we het nog niet eens over je kennis van vreemde talen die broodnodig is wanneer je vertalende ondertitels wilt maken.

Professionele ondertitelaars
Ondertitelen is dus niet iets wat je in een middagje leert, integendeel. De mensen die bij ons beginnen, hebben toch wel een paar maanden nodig om de basis van het ondertitelen onder de knie te krijgen. Maar al die inspanningen lonen wel: een ervaren ondertitelaar werkt algauw 20 tot 30 minuten programma per dag af, afhankelijk van hoeveel er gesproken wordt in het programma en de moeilijkheidsgraad.

Kant-en-klaar
En als de ondertitels klaar zijn, leveren wij ze in het gewenste formaat aan: een apart bestandje dat de videospeler kan lezen voor internetondertiteling, een videobestand met de ondertitels vast in beeld gebrand, een ‘professioneel’ fileformaat zoals .pac voor een tv-zender, …

Kortom: door ondertitelwerk aan een professional uit te besteden, bespaar je jezelf veel tijd en kopzorgen!

oorspronkelijk gepubliceerd in juni 2011 op kmonet.be