Bij Nevero maken we audiovisuele projecten toegankelijk voor anderstaligen of mensen met een visuele of auditieve beperking.

Ondertiteling

1 3 4 5

De vertaling en ondertiteling van Les Géants

Op zaterdag 26 september zendt Canvas de Belgische film Les Géants uit. De vertaling en ondertiteling van deze film zijn van mijn hand. In dit blogartikel leg ik uit hoe die ondertitels tot stand zijn gekomen.

Een tijdje geleden schreef ik een algemeen artikel over hoe vertalend ondertitelen in z’n werk gaat (zie https://www.nevero.be/hoe-werkt-vertalend-ondertitelen/). Les Géants was een speciaal geval omdat ik niet alleen het videomateriaal en het Franse script had gekregen als basismateriaal, maar ook een bestaand Nederlands ondertitelbestand.

Nu zou je je af kunnen vragen waarom de VRT een nieuwe ondertiteling laat maken als er al ondertitels bestaan, maar algauw bleek dat de bestaande ondertitels niet echt bruikbaar waren. Los van verschillende technische aspecten bleek nl. dat de vertaling ook qua vorm en inhoud te wensen overliet.
Zo was de indeling vaak niet logisch. Als je bijvoorbeeld twee sprekers combineert in een ondertitel, dan is het niet handig als in de tweede regel van die ondertitel een vraag wordt gesteld die wordt beantwoord in de eerste regel van de volgende ondertitel, waarop dan weer een nieuwe vraag volgt die in de volgende ondertitel pas beantwoord wordt, enz. Bovendien bleek de vertaler het moeilijk te vinden om het Franse geratel beknopt te vertalen waardoor sommige ondertitels in een moordtempo voorbij geracet kwamen.

En zo komt het dat ik de vraag kreeg om de film opnieuw te vertalen. Maar geen nood, het script zou een grote hulp zijn, toch? Toegegeven, het script was zeker niet slecht. Alleen… net de stukken waar de personages moeilijk te verstaan waren, ontbraken vaak en wat er stond kwam niet altijd overeen met wat er gezegd werd. Zelf goed luisteren was dus de boodschap. Op zich geen probleem, alleen werd er veel jongerentaal gesproken in de film en dan in het bijzonder ‘verlan’, het verschijnsel waarbij lettergrepen als het ware ‘omgedraaid’ worden. Het woord verlan op zich is hier al een goed voorbeeld van, want het is l’envers (het omgekeerde) waarbij de lettergrepen omgekeerd worden uitgesproken (zie ook https://nl.wikipedia.org/wiki/Verlan). Gelukkig heb ik een Franstalige collega bij wie ik voor dat soort gevallen terechtkan.

Een andere uitdaging was het bijzonder grove taalgebruik van de drie hoofdpersonages. De algemene regel is dat scheldwoorden worden afgezwakt in ondertiteling. In geschreven vorm komt schelden ‘harder’ over dan in gesproken vorm en veel mensen verstaan voldoende Frans om te begrijpen waar het over gaat. Dat is ook de reden dat je vrijwel nooit uitroeptekens ziet in vertalende ondertiteling: de kijker hoort dat er geroepen wordt, dus is het niet nodig om dat nog eens extra te benadrukken. Alleen zit er in deze film een scène waarin de hoofdpersonages tegen elkaar op beginnen te bieden met scheldwoorden… Als je het dan op ‘jeetje’ en ‘potverdorie’ houdt, doe je afbreuk aan het verhaal en kan het zelfs onbedoeld komisch overkomen. Vandaar dat vanaf dat punt wat sterker vertaald werd dan gebruikelijk.

Al bij al was het dus een behoorlijk uitdagend vertaalproject. Het resultaat is zaterdag om 22.10 uur te zien op Canvas.

 

gepubliceerd op 24 september 2015

De zin en onzin van transcripties

In mijn vorige artikel legde ik uit dat het niet veel zin heeft om een transcriptie te laten maken van een video en die vervolgens te laten vertalen om zo ‘ondertitels’ te maken. Professionele ondertitelaars zijn immers getraind om op gehoor te vertalen.

Toch kan het zeker nuttig zijn om een transcriptie te (laten) maken, bijvoorbeeld om als tekstalternatief aan te bieden bij een webvideo.

Zo’n tekstalternatief is een schriftelijke weergave van alle informatie uit een video. Een goed transcript bevat dus niet alleen alle dialogen, maar vermeldt ook wie wat precies zegt, welke muziek en achtergrondgeluiden er te horen zijn en in sommige gevallen zelfs wat er in een video te zien is. Op die manier is een transcript dus een volwaardig alternatief voor iemand die de video niet kan beluisteren/bekijken.

Dat wil niet zeggen dat een transcriptie alleen zinvol is voor mensen die niet goed horen of die niet goed zien. Google kan bijvoorbeeld ook niet horen wat er in een video gezegd wordt en ook de beelden zijn niet toegankelijk voor Google. Pas als er een tekstalternatief wordt toegevoegd, weet Google waar de video over gaat. Ondertitels helpen daar trouwens ook bij, op voorwaarde dat ze als een los bestandje bij de video worden aangeboden en niet in het beeld worden gebrand.

Aangezien dit soort transcripties veel voordelen biedt, zou je denken dat vrijwel elke webvideo van een tekstalternatief of ondertiteling is voorzien, maar niets is minder waar. Volgens een recent onderzoek van Anysurfer heeft 56% van de webvideo’s geen ondertiteling of tekstversie.

Wil je weten hoe zo’n tekstalternatief eruitziet? Kijk dan eens op https://earcatch.nl/uitleg/. In de video op deze pagina wordt uitgelegd hoe de Watson-app werkt. De video is voorzien van audiodescriptie voor blinden en slechtzienden en ondertiteling voor doven en slechthorenden en onder aan de video kun je op ‘tekstalternatief’ klikken. Dan krijg je een beschrijving van alle visuele elementen uit de video, aangevuld met de gesproken teksten én een identificatie van wie wat zegt.

Overigens, zowel de ondertitels als de tekst van de audiodescriptie en natuurlijk het tekstalternatief in dit voorbeeld zijn van onze hand.

 

gepubliceerd op 27 augustus 2015

Hoe werkt vertalend ondertitelen?

Ik merk vaak dat mensen niet echt weten hoe vertalend ondertitelen in z’n werk gaat. Zo denken ze soms dat ik scripts vertaal die op de een of andere manier in witte letters op tv verschijnen en ik heb ook al de vraag gehad hoeveel films ik eigenlijk vertaal per dag/week. Het antwoord op die laatste vraag stelt veel would-be-ondertitelaars teleur: één film is algauw een paar dagen tot een week werk en bovendien zijn er weinig ondertitelaars die met alleen films vertalen hun boterham verdienen, laat staan met de allernieuwste bioscoopfilms…

Hoe werkt het dan wel? Om te beginnen werken ondertitelaars met gespecialiseerde apparatuur. Er komt dus veel meer bij kijken dan bij het vertalen van een Word-bestand. Hoewel ik soms een script of uitgeschreven dialooglijst bij een programma krijg, vertaal ik het grootste deel van de tijd puur op gehoor, ook al omdat er in scripts vaak fouten staan.

Bovendien zorg ik ervoor dat de vertaling vanaf het begin wordt ingedeeld in ondertitels (d.w.z. één of hooguit twee korte regels per tekstblokje). Hierbij let ik erop dat de vertaling precies past bij de beelden en het ritme van de gesproken tekst.

Daarnaast verzorg ik ook de timing of spotting van de ondertitels, waarbij ik bepaal wanneer elke ondertitel precies in beeld komt en wanneer de ondertitel weer verdwijnt. Hierbij wordt ook rekening gehouden met de beschikbare tijd: hoe korter een blokje in beeld blijft, hoe minder tekst erin past.

De laatste tijd merk ik dat steeds meer ‘grotere’ vertaalbureaus ondertiteling beginnen aan te bieden. Met een aantal van die bureaus heb ik zelf samengewerkt, maar dat bleek lang niet altijd vanzelfsprekend te zijn…

Maar wat mij vooral opvalt: de meeste van die bureaus schrijven in hun ondertitelwerkwijze dat ze eerst een transcriptie laten maken van een video en die vervolgens laten vertalen. Zoals ik hierboven al aangaf, is dat nergens voor nodig, want een professionele ondertitelaar is erop getraind om op gehoor te werken. Daarnaast loop je op die manier het risico dat foutjes in de transcriptie ook de vertaling binnensluipen én dat de uiteindelijke ondertiteling onvoldoende samengevat is en dus veel te snel voorbij geflitst komt op het scherm. En tot slot: eigenlijk betaalt de klant dan voor een transcriptie die hij of zij in de meeste gevallen helemaal niet nodig heeft. Toch kan een transcriptie of uitgeschreven tekst bij een video zeker nuttig zijn, maar dat is stof voor een volgend artikel.

 

gepubliceerd op 20 augustus 2015

Het ondertitelproject van de Europese Commissie

Vorige week kwam de Europese Commissie met een opmerkelijk initiatief naar buiten. Volgens Europa is ondertiteling veel te duur, dus geven ze één miljoen euro uit (€1.000.000) om te bekijken of het niet goedkoper kan, bijvoorbeeld door crowdsourcing.

Het Franse Numerama meende al meteen de oplossing gevonden te hebben: wat als we fansubbing en andere vormen van piraterij nu eens zouden legaliseren? Het artikel en de geanimeerde discussie in de reacties zijn hier te vinden: http://www.numerama.com/magazine/33718-l-europe-veut-crowdsourcer-le-sous-titrage-des-films-but-guess-what.html.

Ook in Nederland ging het initiatief niet onopgemerkt voorbij. Nauwelijks een paar dagen na de aankondiging van de Commissie publiceerde het Klein woordenboek voor de ondertitelaar al een vlammende reactie. Daarin werd uitgelegd dat de kosten voor ondertiteling helemaal niet zo buitensporig hoog zijn vergeleken met het gemiddelde productiebudget voor een film. Bovendien is ondertiteling erg arbeidsintensief werk.

Intussen circuleerde het nieuws al volop op Twitter en Facebook en dit weekend kwam er dan ook een eerste reactie uit politieke hoek. Dennis de Jong, fractievoorzitter voor de SP in het Europees Parlement, publiceerde een kritisch artikel op zijn blog waarin hij zich onder meer zorgen maakte over de kwaliteit van de ‘gecrowdsourcede’ ondertitels. “Kennelijk is het hebben van ondertiteling belangrijker dan de kwaliteit ervan,” aldus De Jong.

Nu is het crowdsourcing-idee van de Europese Commissie niet nieuw. De NPO besteedt het ondertitelen van zijn archief ook uit aan (onbetaalde) vrijwilligers (zie http://radio.nl/798649/npo-wil-complete-archief-van-publieke-omroep-ondertitelen).

Toch maak ik me niet te veel zorgen om dergelijke initiatieven. Uit onderzoek blijkt immers dat veel vrijwillige ondertitelaars er na hun eerste opdracht alweer mee stoppen. Bovendien zijn vrijwilligers vaak erg kieskeurig en nemen ze alleen klussen aan die ze zelf leuk vinden. En tot slot werken ze in hun eigen tempo, waardoor het soms een tijd kan duren voor een ondertiteling klaar is.

Mijn klanten daarentegen werken met deadlines die vaak dringend zijn en altijd gerespecteerd moeten worden. Bovendien verwachten ze consequent dezelfde kwaliteit en, heel belangrijk, ze willen een vast aanspreekpunt hebben. Allemaal dingen die een vrijwilliger niet zo eenvoudig kan bieden. Dat daar een prijskaartje aan hangt, nemen klanten er graag bij.

gepubliceerd op 30 juli 2015

De verschillende ‘bazen’ van een vertaler

Toen ik nog studeerde stond ergens in m’n papieren voor het vak Literair Vertalen het volgende citaat van Franz Rosenzweig: “To translate is to serve two masters”. Je kunt het vertalen als: ‘een vertaler dient twee meesters’ of gewoon ‘als vertaler werk je voor twee bazen’.

Wat ermee bedoeld wordt is dat je als vertaler altijd rekening moet houden met de schrijver van de brontekst (de tekst waaruit je vertaalt), maar ook met de lezer van de doeltekst (de tekst waarin je vertaalt). Aan de ene kant moet je zo getrouw mogelijk weergeven wat de schrijver met zijn tekst bedoeld heeft en welk effect hij/zij ermee wilde bereiken, maar aan de andere kant moet je vertaling ook leesbaar blijven voor het doelpubliek. Het kenmerk van een goede vertaling is dat je als lezer niet doorhebt dat het om een vertaling gaat.

Hoewel het citaat van Rosenzweig over traditionele, ‘papieren’ vertalingen gaat, geldt het ook voor audiovisuele vertalingen. Een ondertitel moet ook beknopt weergeven wat er in de oorspronkelijke taal gezegd wordt zoals een Nederlandstalige het zou zeggen. En daarmee worden meteen de twee belangrijkste moeilijkheden van het vertalend ondertitelen aangestipt, namelijk dat het om een beknopte, samengevatte vertaling gaat (er is immers geen plaats en tijd voor een letterlijke vertaling) én dat ondertitels in spreektaal opgesteld moeten zijn (maar tegelijkertijd geen dialect of regionaal taalgebruik mogen bevatten).

Maar ook bij het maken van audiodescripties moet de audiovisueel vertaler voortdurend wikken en wegen: aan de ene kant is het de bedoeling dat je het verhaal van de regisseur weergeeft, maar aan de andere kant hoort een audiodescriptie altijd objectief te blijven. De kijker (of luisteraar) moet zich immers zelf een mening vormen over het programma of evenement, dus het is niet de bedoeling dat de audiobeschrijver te veel dingen uitlegt of aangeeft of iets mooi of lelijk is.

Toen ik laatst voor het eerst sinds lange tijd met de audiobeschrijving van een boekverfilming bezig was, bedacht ik me dat er maar liefst drie ‘masters’ waren waar ik rekening mee moest houden, namelijk de regisseur en de kijker, maar ook de schrijver van het oorspronkelijke werk. Hoe ik dat heb aangepakt, is voor een volgend artikel.

gepubliceerd op 9 juli 2015

Werken met voorlopig materiaal

Vraag tien vertalers wat hun grootste ergernis is en je krijgt gegarandeerd een paar keer ‘werken met voorlopig materiaal’ te horen.

Dat hoeft ook niet te verbazen: vertalen is erg arbeidsintensief, dus als je halverwege een tekst een nieuwe versie aangeleverd krijgt, betekent dat soms dat je opnieuw kunt beginnen. Maar gelukkig is er zoiets als de functie Wijzigingen bijhouden (Track Changes) waarmee de klant kan aangeven wat hij of zij allemaal veranderd heeft in de tekst. En anders kun je nog altijd twee documenten automatisch met elkaar vergelijken in Word (Compare and Merge Documents) zodat je op die manier een beeld krijgt van de veranderingen die zijn aangebracht.

Printscreen van een Word-document met aanpassingen van verschillende auteurs

Screenshot van een Word-document met aanpassingen van verschillende auteurs

Lastiger wordt het als het basismateriaal een video is. Soms gebeurt het dat wij al volop aan het vertalen en ondertitelen zijn als de klant beslist om toch nog iets aan de montage van een programma te veranderen. Vaak gaat het om kleine aanpassingen: een interview dat iets korter gemaakt wordt of een tussentekstje dat anders geformuleerd wordt. Maar die kleine aanpassingen kunnen grote gevolgen hebben voor de ondertiteling: als er stukjes programma worden geschrapt of toegevoegd, moeten we alle volgende ondertitels opnieuw gelijkleggen met het beeld, want anders is de ondertiteling niet meer synchroon met wat er gezegd wordt.

Afgelopen week maakte ik iets vergelijkbaars mee toen ik bezig was aan de audiodescriptie van een nieuwe bioscoopfilm die binnenkort uitkomt. De montage van het beeld en geluid waren al helemaal definitief, alleen de kleurcorrectie moest nog gebeuren. Ik had zelf al gemerkt dat sommige shots ‘warmer’ gekleurd waren dan andere, maar verder maakte ik me niet al te veel zorgen. Toch wilde ik de laatste, definitieve versie van de film krijgen voor de laatste check van het script. Dat was maar goed ook, want na de kleurcorrectie waren enkele cruciale scènes van de film helemaal anders: beelden die met een bewakingscamera waren gefilmd waren in de eerste versie van de film zwart-wit en nu waren ze toch iets gekleurd, waardoor ze belangrijke informatie gaven over de clou van het verhaal.

Kortom: ook als audiovisueel vertaler krijg je te maken met voorlopig materiaal. Het voordeel is dat je daardoor iets meer tijd krijgt voor je werk, het nadeel is dat je goed moet opletten of er echt niks veranderd is, want kleine aanpassingen kunnen soms grote gevolgen hebben.

gepubliceerd op 2 juli 2015

Engelse audiodescriptie voor SIHO

Begin 2014 werden we benaderd door SIHO, het Steunpunt Inclusief Hoger Onderwijs. SIHO had een documentaire laten maken waarin vier jonge mensen met een beperking werden gevolgd tijdens hun weg door het hoger onderwijs. De vraag was of wij van deze Vlaamse documentaire een Engelse versie konden maken die volledig toegankelijk zou zijn voor blinden en slechtzienden.

Nu komt er bij het maken van een audiodescriptie in een vreemde taal meer kijken dan je zou denken. De beschrijver verstaat immers niet per se de vreemde dialogen en dat kan soms tot verkeerde interpretaties leiden van de video. Gelukkig was dat hier niet het geval, want onze Engelse native speakers werken, zoals veel van onze medewerkers, ook als ondertitelaar en Nederlands is een van hun vreemde talen. Bovendien waren alle Vlaamse dialogen al in beeld van vertalende ondertiteling voorzien.

De tweede uitdaging was dat die vertalende ondertitels ook toegankelijk gemaakt moesten worden. Blinden en slechtzienden kunnen immers geen ondertitels lezen en je mag ook niet verwachten dat ze voldoende Nederlands verstaan om de dialogen te begrijpen. Maar ook hier wisten we een mouw aan te passen. We hebben immers al heel wat ervaring bij het maken van ‘audio-ondertiteling’ zoals dat genoemd wordt. Sterker nog: in 2012 stonden onze audio-ondertitels centraal tijdens een presentatie op het Languages and The Media-congres in Berlijn en begin 2013 wijdde het vakblad Meta hier nog een artikel aan.

In samenspraak met de klant werd ervoor gekozen om de vertalende ondertiteling hoorbaar te maken via voice-overs. Dit hield in dat we voor elk personage een andere stemacteur zochten die de vertaling van de teksten van dat personage opnieuw insprak. We hielden hierbij geen rekening met de mondbewegingen van de personen in beeld (zoals bij dubbing of nasynchronisatie de bedoeling is), maar we zorgden er wel voor dat de Engelse stemmen de juiste intonatie overnamen en waar nodig aarzelingen uit de originele versie overnamen.

En tot slot hadden we gemerkt dat er in de Engelse vertalende ondertitels (die niet van onze hand waren) hier en daar nog wat foutjes stonden. Bij het maken van de scripts voor de voice-overs werden die weggewerkt zodat we uiteindelijk een mooie, vlotte vertaling kregen, die toch niet al te veel afwijkt van de ondertitels in beeld, want dat zou storend zijn voor wie de ondertiteling wél kan lezen.

Benieuwd naar het resultaat? De video met Engelse audiodescriptie en audio-ondertiteling is hierboven te bekijken én op de website van SIHO.

gepubliceerd op  4 juni 2015

1 3 4 5