Bij Nevero maken we audiovisuele projecten toegankelijk voor anderstaligen of mensen met een visuele of auditieve beperking.

Ondertiteling

Het ondertitelen van Blind naar de Top

Nadat ik vorige week de audiodescriptie heb besproken ga ik het deze week hebben over het ondertitelen van Blind naar de Top. Vanaf de tweede aflevering is het programma namelijk voorzien van ondertiteling voor doven en slechthorenden en ook deze ondertitels zijn van onze hand.

Een foto van de Kilimanjaro, de berg die de deelnemers proberen te beklimmen.

Een foto van de Kilimanjaro, de berg die de deelnemers proberen te beklimmen.

Bij ondertiteling voor doven en slechthorenden zijn er drie dingen waar je als ondertitelaar rekening mee moet houden:

  • Wat wordt er gezegd in het programma en hoe (als dat belangrijk is).
  • Welke achtergrondgeluiden zijn er te horen die van invloed zijn op hoe je het programma ervaart.
  • Welke muziek is er te horen.

Dat de ondertitels moeten weergeven wat er gezegd wordt, spreekt voor zich. Vroeger werd de tekst sterk vereenvoudigd in ondertiteling, maar tegenwoordig is het de bedoeling dat we zo precies mogelijk schrijven wat er te horen is. Toch zullen de ondertitels vrijwel nooit helemaal letterlijk zijn omdat ze anders veel te snel voorbij geflitst komen. Korte aarzelingen laten we om die reden nog steeds weg, en echt snelle praters worden toch nog samengevat.
Ook de manier waarop iets gezegd wordt, kan belangrijk zijn om weer te geven in de ondertiteling. Iemand kan een serieuze opmerking maken, maar als dat al grinnikend gebeurt, is het meteen duidelijk dat het maar een grapje is. Als de spreker op zo’n moment niet in beeld staat (en je dus niet ziet dat hij of zij lacht), kan de opmerking anders opgevat worden voor wie het geluid niet hoort, dus dan voegen we toe hoe het gezegd wordt.
Hetzelfde geldt voor mensen met een accent. Meestal is het helemaal niet belangrijk of iemand een accent heeft of niet, tenzij er een opmerking over gemaakt wordt of dat de accentspreker geïmiteerd wordt bijvoorbeeld. Dan kan het nuttig zijn om toch een hint te geven in de ondertiteling.

Ook achtergrondgeluiden kunnen belangrijk zijn. Bij Blind naar de Top waren de meeste achtergrondgeluiden ook zichtbaar, dus dan hoeven ze geen omschrijving te krijgen in de ondertiteling. Denk hierbij aan de wandelstokken die over de rotsen schrapen: dat zie je én het geluid voegt ook niet zoveel toe, dus dat ondertitelen we niet.
Een klassiek voorbeeld waarbij achtergrondgeluiden wel belangrijk zijn, is een enge film. Als iemand zich in een kast opsluit en voortdurend bang om zich heen kijkt, kun je je wel voorstellen dat er wellicht een moordenaar rondsluipt. Maar pas als je weet dat er voetstappen te horen zijn die bovendien steeds dichterbij komen, wordt het echt spannend…

Tot slot vermelden we in de ondertitels welke muziek er te horen is. Muziek speelt namelijk een erg belangrijke rol bij het creëren van een bepaalde sfeer. Meestal ondersteunt de muziek de beelden, zodat je spannende muziek hoort wanneer de klimmers een bergwand op klauteren in Blind naar de Top.
Het komt ook voor dat de muziek bewust afwijkt van wat je zou verwachten. Een grappig voorbeeld hiervan is de film The Martian, die momenteel in de bioscoop draait. Daar zijn voortdurend vrolijke liedjes uit de jaren zeventig te horen terwijl de gestrande marsreiziger zich uit de meest penibele situaties moet zien te redden.

In Blind naar de Top hebben we twee soorten muziekomschrijvingen gebruikt. Bij instrumentale muziek geven we aan welke sfeer de muziek uitademt (zoals de spannende muziek die ik hierboven al aanhaalde). Bij gezongen muziek geven we eerst de naam van het nummer en van de uitvoerder. In de volgende ondertitels verwerken we dan de songtekst. Overigens: ik weet dat er mensen zijn die speciaal voor die omschrijvingen Teletekst opzetten. Ook daarvoor zijn ondertitels dus nuttig.

gepubliceerd op 24 november 2015

Tottenham Court Road of Cotton Club Road?

Ondertitelen is minder makkelijk dan het lijkt. Dat heeft de stad Londen ook ondervonden. In het kader van de herinrichting van Tottenham Court Road in het centrum van de stad werd besloten om een video te laten maken. De video duurde tweeënhalve minuut en werd voorzien van ondertitels voor doven en slechthorenden.

Een mooi initiatief, alleen was er een probleem… De ondertitels waren namelijk volstrekt onbegrijpelijk! Zo werd de straat waar het om gaat ‘Cotton Club Road’ genoemd in de ondertiteling, werd Londen ‘a blonde’ ofwel een blondine en werd het Shaftesbury Theatre ‘the shop Beefeater’. Maar daar bleef het niet bij, want ook werkwoorden en zinsconstructies moesten eraan geloven.
In dit Engelstalige artikel over het ondertitel-incident staan nog meer voorbeelden van verhaspelde zinnen.

Wat bleek? Het ging om automatische ondertiteling die was aangemaakt door YouTube. Iedereen die wel eens automatische ondertitels heeft gelezen (ook wel ‘auto captions’ genoemd), weet dat het resultaat in het beste geval onbetrouwbaar en in het slechtste geval ronduit hilarisch is. Vandaar dat je die automatische ondertitels hooguit als basisbestand kunt gebruiken dat je achteraf aanpast. Maar in Londen hadden ze de automatisch aangemaakte ondertiteling zo bij de video geplaatst met alle gevolgen van dien.

Het Shaftesbury Theatre in Londen is een statig hoekgebouw. Op de hoek van het gebouw en links en rechts daarvan prijken op de voorgevel roze reclameborden.

Foto: het Shaftesbury Theatre in Londen – afbeelding van Hulki Okan Tabak via Pixabay

Moraal van het verhaal: vertrouw nooit op automatisch aangemaakte ondertiteling. Dat geldt trouwens ook voor automatische vertaling.

oorspronkelijk gepubliceerd in oktober 2014 op kmonet.be

‘Vals gezang’ in ondertitels

Het gebeurt niet vaak, maar af en toe halen ondertitelaars de krant. Vandaag kopte Het Laatste Nieuws Ook doven wisten dat Nora uit ‘K3 zoekt K3’ vals zong. Wat was er aan de hand? Tijdens het programma bleek een van de kandidates niet helemaal zuiver te zingen, wat leidde tot een ondertitel met daarin de omschrijving ‘vals gezang’.

Voor de duidelijkheid: het ging hier uiteraard om de ondertiteling voor doven en slechthorenden, die te bekijken is via Teletekst. Op de vraag of de ondertitelaar hiermee geen fout had gemaakt, antwoordde VTM gelukkig dat dit niet het geval was. De bedoeling van ondertitels voor doven en slechthorenden is immers dat ze niet alleen weergeven wat er zoal gezegd wordt, maar dat ze ook andere relevante informatie bevatten zoals achtergrondgeluiden en muziek. En als het voor de horende kijkers onmiddellijk duidelijk is dat een van de kandidates vals zingt, dan zou het raar zijn om dit niet te vermelden voor de kijkers die niet of minder goed horen.

Als ondertitelaar weet ik maar al te goed hoe moeilijk het soms is om correct weer te geven wat er precies te horen is. Het is namelijk niet de bedoeling dat ondertitels subjectief zijn, dus iets als ‘mooie muziek’ is geen goede omschrijving (wat de ene mooie muziek vindt, vindt de ander misschien wel afschuwelijk). Tegelijkertijd probeer je wel zo precies mogelijk te zijn, door bijvoorbeeld toe te voegen dat er ‘rustige muziek’ te horen is in plaats van alleen maar ‘muziek’. En ja, als iemand vals zingt, mag dat ook gezegd worden. Petje af dus, voor deze collega-ondertitelaar!

Wie zelf wil beoordelen of Nora inderdaad vals zong: bij het artikel  staat ook een video van het bewuste optreden.

gepubliceerd op 5 november 2015

Vertalen onder tijdsdruk

Toen ik nog studeerde, had ik voor verschillende vertaalvakken docenten uit de praktijk. Een van hen herinner ik me nog goed, meneer C. zal ik hem hier maar noemen.

Meneer C. begon vrijwel al z’n lessen met een ‘spoedopdracht’. Dat was een tekstje van drie à vier regels dat we in korte tijd moesten vertalen en dan moesten inleveren. Hoewel, ‘korte tijd’… In mijn herinnering was het maar twee of drie minuten (in elk geval nooit genoeg), maar in het echt zullen het er vijf à zes zijn geweest. Voor meneer C. waren die spoedopdrachten dé manier om de ‘echte’ vertalers eruit te pikken. Want een vertaler moet niet alleen goed kunnen vertalen, hij of zij moet ook onder tijdsdruk goed kunnen vertalen.

Toen ik laatst zelf een beginnende vertaler in huis had, heb ik vaak teruggedacht aan de spoedvertalingen van meneer C. Want wat bleek: het ontbrak mijn stagiaire niet aan vertaalcapaciteiten, maar werken onder tijdsdruk bleek nieuw te zijn voor haar. Niet dat wij onze stagiairs zo onder druk zetten, integendeel. Zeker de eerste weken geldt hier: het werk moet goed zijn, niet snel. Maar waar een student haast eindeloos kan blijven schaven aan een vertaling, moet een stagiair wel op tijd indienen. En dat viel niet altijd mee.

Uiteindelijk is het de bedoeling van een stage dat je kennismaakt met de praktijk en dat je daaruit bijleert en vertalen onder tijdsdruk is iets typisch voor de vertaalpraktijk. Maar toch… Stiekem dacht ik dat het goed zou zijn als er op vertaalopleidingen meer docenten rondliepen als meneer C.

Een zandloper is net omgedraaid en het groene zand stroomt weg uit het bovenste deel

Foto: een zandloper, want je krijgt maar heel even de tijd – afbeelding van moritz320 via Pixabay

oorspronkelijk gepubliceerd in maart 2015 op kmonet.be

Artikel in Meta over audiodescriptie en audio-ondertiteling

Het juninummer van 2012 van het internationale vertaaltijdschrift Meta had als thema ‘La manipulation de la traduction audiovisuelle / The Manipulation of Audiovisual Translation’. Een van de artikelen gaat over ons onderzoek naar audiodescriptie in combinatie met audio-ondertiteling.

Audiodescriptie of AD is een techniek om audiovisuele informatie (bijvoorbeeld een speelfilm) toegankelijk te maken voor blinden en slechtzienden. Maar wat als er in een film ondertiteling gebruikt wordt om dialogen in vreemde talen te vertalen? Wie niet (goed) ziet, kan immers ook geen ondertitels lezen…

Samen met Aline Remael van de Universiteit Antwerpen en het Nederlandse bedrijf Soundfocus onderzoeken wij de verschillende manieren om zulke ondertitels toegankelijk te maken voor de doelgroep. Ons onderzoek is in 2012 op verschillende congressen aan bod gekomen, en er is dus ook een artikel over verschenen in Meta.

Een beknopte samenvatting (in het Engels en het Frans) is te lezen op www.erudit.org. Het artikel zelf is alleen toegankelijk voor abonnees en is in het Engels opgesteld.

oorspronkelijk gepubliceerd in maart 2013 op kmonet.be

Vertalende ondertiteling in combinatie met audiodescriptie

In november 2012 vond in Berlijn het negende Languages & The Media-congres plaats. Dit keer stond er erg veel audiodescriptie op het programma en een van de presentaties ging over een onderzoek waar Nevero aan meewerkt en waarin het vertalen van ondertitels in audiodescriptie centraal staat.

Audiodescriptie bestaat er nl. in dat, tussen de dialogen en belangrijke achtergrondgeluiden van een film of tv-programma, extra informatie wordt toegevoegd zodat mensen met een visuele beperking het programma makkelijker kunnen volgen. Maar wat als er een vreemde taal wordt gesproken in het programma?

Blinden en slechtzienden kunnen uiteraard geen ondertitels lezen, dus hoe maak je die informatie toegankelijk voor hen? Sinds we zo’n drie jaar geleden voor het eerst met deze vraag geconfronteerd werden, hebben we verschillende manieren ontwikkeld om ondertitels ‘hoorbaar’ te maken. De meest eenvoudige methode bestaat uit een voice-over waarbij één of twee stemmen alle dialogen voor hun rekening nemen en een beknopte samenvatting geven van wat er gezegd wordt, ongeveer zoals dat op de Franse televisie gebeurt bij interviews en reality-tv. Maar er zijn ook andere mogelijkheden en de meest uitvoerige die we tot nu toe hebben toegepast, hield in dat alle dialogen in een film in het Nederlands nagesynchroniseerd of gedubd werden, indien mogelijk zelfs door de oorspronkelijke auteurs.

Voor de volgende stap van het onderzoek gaan we de verschillende methodes op een aantal fragmenten toepassen en die fragmenten testen we vervolgens uit op een publiek.

Maar eerst is het onderzoek begin december 2012 gepresenteerd op een congres in Australië én kregen we de vraag van een Australische tv-zender om de presentatie uit Berlijn nog eens over te doen. Al bij al is de buitenlandse interesse dus groot, zeker aangezien het onderzoek dit voorjaar al eens gepresenteerd is op een congres in Canada. Wordt vervolgd dus…

oorspronkelijk gepubliceerd in december 2012 op kmonet.be

Gastcollege aan de Universiteit Antwerpen

Deze week was ik uitgenodigd als docent voor een gastcollege aan de Universiteit Antwerpen. Het ging om een les voor het vak Ondertitelen en mijn publiek bestond uit de laatstejaarsstudenten in de master Vertalen die Engels studeren (en uiteraard nog een andere vreemde taal).

De titel van mijn les was ‘Audiovisuele vertaling in de praktijk’. Eerst besprak ik kort een aantal vormen van audiovisuele vertaling. Naast het alom bekende vertalend ondertitelen worden ook ondertiteling voor doven en slechthorenden en het vertalen van commentaarteksten bij bijvoorbeeld documentaires tot de audiovisuele vertaling gerekend, om er maar een paar te noemen.

Daarna gaf ik de studenten een kort overzicht van de sector en legde ik uit hoe de workflow eruitziet bij een audiovisueel vertaalproject. Vervolgens presenteerde ik een aantal heel concrete voorbeeldgevallen of cases waarbij de studenten moesten bekijken hoe zij met bepaalde situaties om zouden gaan.
Wat doe je bijvoorbeeld als een klant de vertaling waar je zo hard aan gewerkt hebt helemaal herschrijft? Hoe reageer je als een klant fouten aanbrengt in je tekst? En hoe slecht moet de kwaliteit van het aangeleverde materiaal zijn voor je het werk kunt weigeren? Deze laatste vraag had vooral betrekking op de soms erg vergaande beveiligingen die klanten aanbrengen om hun videomateriaal oninteressant te maken voor piraterij, maar die het je als vertaler tegelijkertijd ontzettend moeilijk kunnen maken om je werk nog goed te doen.

Tijdens het gastcollege kwamen erg interessante discussies op gang en ik kreeg ook veel vragen van de groep. Daarbij merkte ik dat de studenten al goed hadden nagedacht over wat ze na hun afstuderen zouden willen doen en dat ze ook heel praktische tips en adviezen wilden om in de sector aan de slag te gaan.

Hoewel ik het praktische gedeelte van de lezing begon met de waarschuwing dat de studenten allicht een stuk minder geïnteresseerd zouden zijn als ze wisten hoe het er in de praktijk aan toegaat, bleken veel studenten achteraf nog steeds gebeten te zijn door het ondertitelvirus. Begrijpelijk ook wel, want zelf werk ik ook ontzettend graag in deze soms moeilijke sector.

gepubliceerd op 22 oktober 2015

De vertaling en ondertiteling van Les Géants

Op zaterdag 26 september zendt Canvas de Belgische film Les Géants uit. De vertaling en ondertiteling van deze film zijn van mijn hand. In dit blogartikel leg ik uit hoe die ondertitels tot stand zijn gekomen.

Een tijdje geleden schreef ik een algemeen artikel over hoe vertalend ondertitelen in z’n werk gaat (zie www.nevero.be/hoe-werkt-vertalend-ondertitelen). Les Géants was een speciaal geval omdat ik niet alleen het videomateriaal en het Franse script had gekregen als basismateriaal, maar ook een bestaand Nederlands ondertitelbestand.

Nu zou je je af kunnen vragen waarom de VRT een nieuwe ondertiteling laat maken als er al ondertitels bestaan, maar algauw bleek dat de bestaande ondertitels niet echt bruikbaar waren. Los van verschillende technische aspecten bleek nl. dat de vertaling ook qua vorm en inhoud te wensen overliet.
Zo was de indeling vaak niet logisch. Als je bijvoorbeeld twee sprekers combineert in een ondertitel, dan is het niet handig als in de tweede regel van die ondertitel een vraag wordt gesteld die wordt beantwoord in de eerste regel van de volgende ondertitel, waarop dan weer een nieuwe vraag volgt die in de volgende ondertitel pas beantwoord wordt, enz. Bovendien bleek de vertaler het moeilijk te vinden om het Franse geratel beknopt te vertalen waardoor sommige ondertitels in een moordtempo voorbij geracet kwamen.

En zo komt het dat ik de vraag kreeg om de film opnieuw te vertalen. Maar geen nood, het script zou een grote hulp zijn, toch? Toegegeven, het script was zeker niet slecht. Alleen… net de stukken waar de personages moeilijk te verstaan waren, ontbraken vaak en wat er stond kwam niet altijd overeen met wat er gezegd werd. Zelf goed luisteren was dus de boodschap. Op zich geen probleem, alleen werd er veel jongerentaal gesproken in de film en dan in het bijzonder ‘verlan’, het verschijnsel waarbij lettergrepen als het ware ‘omgedraaid’ worden. Het woord verlan op zich is hier al een goed voorbeeld van, want het is l’envers (het omgekeerde) waarbij de lettergrepen omgekeerd worden uitgesproken (zie ook https://nl.wikipedia.org/wiki/Verlan). Gelukkig heb ik een Franstalige collega bij wie ik voor dat soort gevallen terechtkan.

Verschillende sequoia's reiken naar de hemel

Foto van sequoia’s, reuzen van het woud – afbeelding van Ernest Shahbazian via Pixabay

Een andere uitdaging was het bijzonder grove taalgebruik van de drie hoofdpersonages. De algemene regel is dat scheldwoorden worden afgezwakt in ondertiteling. In geschreven vorm komt schelden ‘harder’ over dan in gesproken vorm en veel mensen verstaan voldoende Frans om te begrijpen waar het over gaat. Dat is ook de reden dat je vrijwel nooit uitroeptekens ziet in vertalende ondertiteling: de kijker hoort dat er geroepen wordt, dus is het niet nodig om dat nog eens extra te benadrukken. Alleen zit er in deze film een scène waarin de hoofdpersonages tegen elkaar op beginnen te bieden met scheldwoorden… Als je het dan op ‘jeetje’ en ‘potverdorie’ houdt, doe je afbreuk aan het verhaal en kan het zelfs onbedoeld komisch overkomen. Vandaar dat vanaf dat punt wat sterker vertaald werd dan gebruikelijk.

Al bij al was het dus een behoorlijk uitdagend vertaalproject. Het resultaat is zaterdag om 22.10 uur te zien op Canvas.

gepubliceerd op 24 september 2015

De zin en onzin van transcripties

In mijn vorige artikel legde ik uit dat het niet veel zin heeft om een transcriptie te laten maken van een video en die vervolgens te laten vertalen om zo ‘ondertitels’ te maken. Professionele ondertitelaars zijn immers getraind om op gehoor te vertalen.

Toch kan het zeker nuttig zijn om een transcriptie te (laten) maken, bijvoorbeeld om als tekstalternatief aan te bieden bij een webvideo.

Zo’n tekstalternatief is een schriftelijke weergave van alle informatie uit een video. Een goed transcript bevat dus niet alleen alle dialogen, maar vermeldt ook wie wat precies zegt, welke muziek en achtergrondgeluiden er te horen zijn en in sommige gevallen zelfs wat er in een video te zien is. Op die manier is een transcript dus een volwaardig alternatief voor iemand die de video niet kan beluisteren/bekijken.

Dat wil niet zeggen dat een transcriptie alleen zinvol is voor mensen die niet goed horen of die niet goed zien. Google kan bijvoorbeeld ook niet horen wat er in een video gezegd wordt en ook de beelden zijn niet toegankelijk voor Google. Pas als er een tekstalternatief wordt toegevoegd, weet Google waar de video over gaat. Ondertitels helpen daar trouwens ook bij, op voorwaarde dat ze als een los bestandje bij de video worden aangeboden en niet in het beeld worden gebrand.

Aangezien dit soort transcripties veel voordelen biedt, zou je denken dat vrijwel elke webvideo van een tekstalternatief of ondertiteling is voorzien, maar niets is minder waar. Volgens een recent onderzoek van Anysurfer heeft 56% van de webvideo’s geen ondertiteling of tekstversie.

Wil je weten hoe zo’n tekstalternatief eruitziet? Kijk dan eens op earcatch.nl. In de video op deze pagina wordt uitgelegd hoe de Watson-app werkt. De video is voorzien van audiodescriptie voor blinden en slechtzienden en ondertiteling voor doven en slechthorenden en onder aan de video kun je op ‘tekstalternatief’ klikken. Dan krijg je een beschrijving van alle visuele elementen uit de video, aangevuld met de gesproken teksten én een identificatie van wie wat zegt.

Overigens, zowel de ondertitels als de tekst van de audiodescriptie en natuurlijk het tekstalternatief in dit voorbeeld zijn van onze hand.

gepubliceerd op 27 augustus 2015

Hoe werkt vertalend ondertitelen?

Ik merk vaak dat mensen niet echt weten hoe vertalend ondertitelen in z’n werk gaat. Zo denken ze soms dat ik scripts vertaal die op de een of andere manier in witte letters op tv verschijnen en ik heb ook al de vraag gehad hoeveel films ik eigenlijk vertaal per dag/week. Het antwoord op die laatste vraag stelt veel would-be-ondertitelaars teleur: één film is algauw een paar dagen tot een week werk en bovendien zijn er weinig ondertitelaars die met alleen films vertalen hun boterham verdienen, laat staan met de allernieuwste bioscoopfilms…

Hoe werkt het dan wel? Om te beginnen werken ondertitelaars met gespecialiseerde apparatuur. Er komt dus veel meer bij kijken dan bij het vertalen van een Word-bestand. Hoewel ik soms een script of uitgeschreven dialooglijst bij een programma krijg, vertaal ik het grootste deel van de tijd puur op gehoor, ook al omdat er in scripts vaak fouten staan.

Bovendien zorg ik ervoor dat de vertaling vanaf het begin wordt ingedeeld in ondertitels (d.w.z. één of hooguit twee korte regels per tekstblokje). Hierbij let ik erop dat de vertaling precies past bij de beelden en het ritme van de gesproken tekst.

Daarnaast verzorg ik ook de timing of spotting van de ondertitels, waarbij ik bepaal wanneer elke ondertitel precies in beeld komt en wanneer de ondertitel weer verdwijnt. Hierbij wordt ook rekening gehouden met de beschikbare tijd: hoe korter een blokje in beeld blijft, hoe minder tekst erin past.

De laatste tijd merk ik dat steeds meer ‘grotere’ vertaalbureaus ondertiteling beginnen aan te bieden. Met een aantal van die bureaus heb ik zelf samengewerkt, maar dat bleek lang niet altijd vanzelfsprekend te zijn…

Maar wat mij vooral opvalt: de meeste van die bureaus schrijven in hun ondertitelwerkwijze dat ze eerst een transcriptie laten maken van een video en die vervolgens laten vertalen. Zoals ik hierboven al aangaf, is dat nergens voor nodig, want een professionele ondertitelaar is erop getraind om op gehoor te werken. Daarnaast loop je op die manier het risico dat foutjes in de transcriptie ook de vertaling binnensluipen én dat de uiteindelijke ondertiteling onvoldoende samengevat is en dus veel te snel voorbij geflitst komt op het scherm. En tot slot: eigenlijk betaalt de klant dan voor een transcriptie die hij of zij in de meeste gevallen helemaal niet nodig heeft. Toch kan een transcriptie of uitgeschreven tekst bij een video zeker nuttig zijn, maar dat is stof voor een volgend artikel.

gepubliceerd op 20 augustus 2015